..::عابری تشنه زیر باران::..

بخارا

همایون صنعتی زاده

يكى از واقعيت‏هاى فرهنگ و ادب روزگار معاصر اين است كه آثار مولانا جلال‏الدين بلخى معروف به مولوى، پس از كتابهاى‏آسمانى، از جمله پرفروش‏ترين كتابهاى جهان امروز شده است. بويژه كتاب مثنوى. مقبوليت و محبوبيت فراگير و جهانى آثار مولوى‏كنجكاوى گزارشگر را برانگيخت. هر كس اندك آشنايى با صنعت نشر داشته باشد مى‏داند شرط لازم براى مقبوليت و محبوبيت پيوسته‏و روزافزون هر اثرى، نو و تازه بودن مطالب و مضامين مطرح شده در آن اثر است. جستجو در اين باره، يعنى مقايسه و سنجش آراء ونظرات انديشمندان امروز با آنچه مولانا در آثار خود ابراز داشته، نتيجه‏هاى حيرت‏انگيز به بار مى‏آورد از جمله:

لودويك ويتگنشتاين بلند آوازه‏ترين انديشمند و فيلسوف عصر حاضر است. مشهورترين اثر او «رساله‏ى منطقى - فلسفى» است كه‏با وجود حجم اندك در آن ادعا شده كليد قفل تمام مشكلات فلسفى است. درباره‏ى اهميت اين اثر هشتاد و چند صفحه‏اى كافى است‏يادآور شد تاكنون دست كم نزديك به سه هزار شرح، به زبان‏هاى گوناگون، بر آن نوشته و چاپ و منتشر شده است.

«رساله منطقى - فلسفى» ويتگنشتاين با عبارتى پايان مى‏پذيرد كه جان كلام آن عبارت، بزبان ساده، اين است كه:

«اگر اين رساله، چنانكه بايد و شايد، درك شود تاريخ مصرف آن بسر خواهد آمد و بى‏فايده مى‏شود. بايد بدورش افكند.مانند كسى كه براى رسيدن به بام از نردبان بالا رود. چون به بام رسيد ديگر دلبستگى و نيازى به نردبان نخواهدداشت».⁽¹⁾

همين مضمون را، با همين مثال «نردبان»، مولانا، تقريباً هشت قرن پيش از ويتگنشتاين، متذكر شده مى‏گويد:

چون شوى بر بامهاى آسمان‏

سَرد گردد جستجوى نردبان⁽²⁾

شايد اين گمان پيدا شود كه ويتگنشتاين صورت خيال «نردبان» را در يكى از ترجمه‏هاى متعدد مثنوى، به زبان انگليسى يا آلمانى،ديده و آن را وام گرفته و در رساله‏ى منطقى - فلسفى بكار برده. چنين گمانى درست نيست زيرا در ذهن مولانا مثال بالا رفتن از نردبان وبى‏نياز شدن از آن ابعاد بسيار گسترده‏ترى از آنچه در ذهن ويتگنشتاين بوده دارد. ويتگنشتاين تنها در پايان رساله منطقى - فلسفى، آنهم‏در پرانتز، مثال نردبان و استفاده و بى‏نيازى از آن را، پس از رسيدن به بام، مى‏آورد. حال آن كه مولانا در سر تا سر كتاب عظيم مثنوى به‏مناسبت‏هاى گوناگون و در مرحله‏هاى مختلف يادآور «نردبان» است.

ويتگنشتاين تنها از نردبانى گفتگو مى‏كند كه با آن به بالاى بام مى‏رسند. اما مولوى در آغاز متذكر انبوه توده‏هاى نردبان‏هائى است كه‏اكثريت جانداران، از جمله آدميان، قصد بالا رفتن از آن را دارند. اما هيچگاه كامياب نمى‏شوند. به بام نمى‏رسند و سقوط مى‏كنند.مى‏گويد:

نردبان خلق اين ما و منى است‏

عاقبت اين نردبان افتادنى است‏

هر كه بالاتر رود احمق‏تر است‏

استخوانش خوردتر خواهد شكست⁽³⁾

مولانا سپس متذكر نردبانى مى‏شود كه با آن به بالاى بام مى‏توان رسيد، كه تعداد نسبتاً

معدودى از آدميان از آن بالا مى‏روند، و اين همان نردبان منظور ويتگنشتاين است كه به گونه‏اى قطعى رأى مى‏دهد چون بالا رونده از اين‏نوع نردبان به بالاى بام [مقصد] رسيد از نردبان بى‏نياز شده ديگر دلبستگى بدان ندارد. مولانا سردى نسبت به نردبان را مى‏پذيرد اما درمورد بى‏نيازى از آن قائل به استثناست. در موارد خاص استفاده دوباره از آن را تجويز مى‏كند:

چون شدى بر بامهاى آسمان‏

سرد گردد جستجوى نردبان‏

جز براى يارى و تعليم خير

سرد باشد راه خير از بعد خير

محدوديت ذهن ويتگنشتاين نسبت به انديشه مولانا بعد از رسيدن به بام و بى‏نياز شدن از نردبان آشكار مى‏شود. اگر جوينده‏اى ازويتگنشتاين پرسش كند:

«آمديم به بالاى بام رسيديم و از نردبان بى‏نياز شديم بعد چه»؟

ويتگنشتاين پاسخ اين پرسش را در پيشگفتار كوتاه «رساله منطقى - فلسفى» داده و درسطرهاى پايانى پيشگفتار پاسخى، نه اگر يأس‏آور اما در ضمن نه چندان راهگشا، مى‏دهد.پاسخى كه ويتگنشتاين به پرسش «پس از رسيدن به بام چه بايد كرد»؟ مى‏دهد به زبان ساده‏چنين است:

«ارزش رساله منطقى - فلسفى دو جنبه دارد:

يكى آن كه در اين اثر انديشه‏ها ابراز شده‏اند و مى‏پذيريم كه در اين ابراز انديشه‏آنچنان كه بايد و شايد روان و دلنشين نبوده‏ام.

ديگر آن كه در درستى انديشه‏هاى ابراز شده در رساله ترديد نيست. پس براين باورم به گونه‏اى قطعى و هميشگى مشكلات فلسفى را گشوده‏ام. اگر در اين‏باور خطا نكرده باشم جنبه دوم اين اثر آشكار مى‏سازد حال كه همه‏ى مشكلات‏فلسفى گشوده شده چه اندك راهى در برابر درازى سهمگين راهى كه در پيش‏است پيموده شده».⁽⁴⁾

مولانا - كه گوئى از همان آغاز از طول و بى‏نهايتى راه آگاه است - نخست موضوع‏نردبانهايى كه از ديد پنهان‏اند را پيش كشيده و مى‏گويد:

نردبانهائيست پنهان در جهان‏

پايه پايه تا عنان آسمان‏

هر گره را نردبانى ديگر است‏

هر روش را آسمانى ديگر است‏

در ذهن مولانا نردبانهائى كه آدمى را به بالاى بام يا آسمان مى‏رساند گونه گونه‏اند آن هم‏انواعى كه با يكديگر ارتباط مستقيم دارد. مولانا اصرار مى‏ورزد استفاده از نوع اعلاتر و والاترنردبان به تنها مستلزم بى‏نياز شدن از نوع پائين‏تر نردبان است بلكه بايد نوع پست‏تر، كه ديگرمورد نياز نيست، شكست و نابود ساخت تا بتوان نوع والاتر و عالى‏تر را به دست آورد.

مولانا مطلب را مى‏شكافد و با ابزارِ «تداعى معانى» نردبانى نجارى كرده و مى‏تراشد و عرضه‏مى‏دارد:

حس دنيا نردبان اين جهان‏

حس دينى نردبان آسمان‏

صحت اين حس بجوئيد از طبيب‏

صحت آن حس بخواهيد از حبيب‏

صحت اين حس زمعمورى تن‏

صحت آن حس ز تخريب بدن‏

راه جان مر جسم را ويران كند

بعد از آن ويرانى آبادان كند

كرد ويران خانه بهر گنج زر

و ز همان گنجش كند معمورتر

آب را ببريد و جُو را پاك كرد

بعد از آن در جوُ روان كرد آب سرد

پوست را بشكافت پيكان را كشيد

پوست تازه بعد از آنش بردميد

قلعه ويران كرد و از كافر ستد

بعد از آن بر ساختن صد برج و سد

چنين مى‏نمايد اگر بگوئيم ميان نردبان ويتگنشتاين تا نردبان مولانا تفاوت از زمين تا آسمان‏است اغراق نگفته‏ايم.

پرسشى كه شايد طرح آن سودمند باشد اين است اكنون كه مردم صاحب فضل و ادب جهان‏پى به ارزش حيرت‏انگيز آثار مولانا برده‏اند آيا فارسى زبانان و ايرانيان توجه لازم را بدان دارند؟